Wrzodziejące zapalenia jelita grubego (termin medyczny: colitis ulcerosa) to przewlekłe, nieuleczalne schorzenie autoimmunologiczne, które w ostatnich dekadach stało się jednym z głównych wyzwań gastroenterologii na świecie. Choroba ta, należąca do grupy nieswoistych chorób zapalnych jelit (IBD), charakteryzuje się okresami zaostrzeń i remisji, wpływając destrukcyjnie na błonę śluzową jelita grubego. Poniższy artykuł stanowi wyczerpujące źródło wiedzy, omawiające patomechanizm, objawy wrzodziejącego zapalenia, proces diagnostyczny oraz najnowsze standardy leczenia.
Wrzodziejące zapalenie jelita grubego – co to za choroba?
Wrzodziejące zapalenie jelita grubego jest nieswoistą chorobą zapalną jelit o charakterze przewlekłym. W przeciwieństwie do choroby Leśniowskiego-Crohna, proces zapalny w tym przypadku ogranicza się wyłącznie do jelita grubego (okrężnicy i odbytnicy) i dotyczy tylko powierzchownych warstw ściany jelita – błony śluzowej i podśluzowej. Zmiany te mają charakter ciągły: zaczynają się w odbytnicy i szerzą się proksymalnie, czyli „w górę” przewodu pokarmowego, mogąc zająć całą okrężnicę.
Istotą schorzenia jest rozlany nieswoisty proces zapalny zlokalizowany w błonie śluzowej jelita grubego. Układ odpornościowy pacjenta, z przyczyn wciąż nie do końca poznanych, traci tolerancję na własną florę bakteryjną. Dochodzi do niekontrolowanej aktywacji limfocytów T oraz nadprodukcji cytokin prozapalnych (takich jak TNF-alfa), co prowadzi do niszczenia komórek nabłonka, powstawania mikroropni kryptowych, a w konsekwencji – bolesnych, krwawiących owrzodzeń.
Wrzodziejące zapalenie jelita grubego – przyczyny
Mimo intensywnych badań, jednoznaczne przyczyny wrzodziejącego zapalenia nie zostały zidentyfikowane. Eksperci skłaniają się ku teorii wieloczynnikowej, w której kluczową rolę odgrywa interakcja trzech elementów:
1. Podatność genetyczna
Badania genomu ludzkiego (GWAS) zidentyfikowały ponad 200 loci genowych związanych z ryzykiem zachorowania na IBD. Jeśli w rodzinie (rodzice, rodzeństwo) występuje wrzodziejące zapalenie jelita grubego, ryzyko zachorowania wzrasta kilkukrotnie. Nie dziedziczymy jednak samej choroby, a jedynie skłonność do nieprawidłowej odpowiedzi immunologicznej.
2. Czynniki środowiskowe (Ekspozom)
Gwałtowny wzrost zachorowań w krajach wysoko rozwiniętych wskazuje na kluczową rolę stylu życia. Do czynników ryzyka zalicza się:
- Zastosowanie antybiotykoterapii w wczesnym dzieciństwie.
- Dietę typu zachodniego: wysokoprzetworzoną, bogatą w cukry proste i tłuszcze zwierzęce, a ubogą w błonnik.
- Stres przewlekły, który poprzez oś mózgowo-jelitową moduluje odpowiedź zapalną.
- Palenie tytoniu – co ciekawe, w przypadku WZJG palenie może paradoksalnie łagodzić objawy (w przeciwieństwie do choroby Crohna), jednak ze względu na toksyczność nie jest zalecane.
3. Dysbioza jelitowa
U pacjentów zmagających się z tą chorobą obserwuje się zubożenie mikrobioty jelitowej. Zmniejsza się ilość bakterii z rodzaju Firmicutes i Bacteroidetes, a wzrasta liczba potencjalnych patogenów, co stymuluje przewlekłe zapalenie jelita.
Objawy wrzodziejącego zapalenia jelita grubego
Obraz kliniczny może być zróżnicowany i zależy od rozległości zmian zapalnych. Objawy wrzodziejącego zapalenia jelita grubego rozwijają się zazwyczaj stopniowo, choć u części pacjentów początek jest gwałtowny. Do najczęstszych manifestacji klinicznych należą:
- Biegunka z domieszką krwi: Jest to kardynalny objaw choroby. Krew w stolcu pojawia się u ponad 95% pacjentów z aktywnym zapaleniem odbytnicy. Ilość wypróżnień może wahać się od 4 do nawet 20 na dobę w ciężkich rzutach.
- Tenesmy (bolesne parcie na stolec): Pacjent odczuwa nagłą, niemożliwą do powstrzymania potrzebę wypróżnienia, która często kończy się oddaniem jedynie niewielkiej ilości krwistego śluzu. Jest to wynik stanu zapalnego odbytnicy, która staje się nadwrażliwa na rozciąganie.
- Bóle brzucha: Zazwyczaj lokalizują się w lewym dole biodrowym. Ból ma charakter skurczowy, nasila się przed defekacją i może (choć nie musi) ustępować po oddaniu stolca.
- Objawy ogólne: W cięższych postać choroby dochodzi do ogólnoustrojowej reakcji zapalnej. Pojawia się gorączka, tachykardia (przyspieszone bicie serca), osłabienie, utrata apetytu oraz spadek masy ciała, prowadzący do niedożywienia.
Manifestacje pozajelitowe
Warto pamiętać, że wrzodziejące zapalenie jelita grubego to choroba systemowa. U około 25% chorych rozwijają się objawy poza przewodem pokarmowym. Najczęściej jest to zapalenie stawów (obwodowe lub osiowe), zmiany skórne (rumień guzowaty, zgorzelinowe zapalenie skóry), zapalenie błony naczyniowej oka oraz pierwotne stwardniające zapalenie dróg żółciowych (PSC).
Klasyfikacja Montrealska – zasięg zmian
| Typ (Kod) | Opis zasięgu zmian | Charakterystyka objawów |
|---|---|---|
| E1 – Zapalenie odbytnicy | Zmiany ograniczone tylko do odbytnicy. | Głównie krwawienia, parcia na stolec. Często zaparcia zamiast biegunek. Przebieg zazwyczaj łagodniejszy. |
| E2 – Postać lewostronna | Zapalenie sięga do zgięcia śledzionowego (lewa część okrężnicy). | Biegunki z krwią, bóle po lewej stronie brzucha. Najczęstsza postać choroby. |
| E3 – Postać rozległa (Pancolitis) | Zajęcie całego jelita grubego, często aż do kątnicy. | Ciężki przebieg, masywne biegunki, duża utrata wagi, wysokie ryzyko powikłań i konieczności operacji. |
Diagnostyka chorób jelita grubego
Prawidłowe rozpoznanie wymaga integracji danych z wywiadu, badania fizykalnego oraz badań dodatkowych. Kluczowe jest odróżnienie WZJG od biegunek infekcyjnych (Salmonella, Shigella, C. difficile) oraz zespołu jelita drażliwego (IBS).
Badania endoskopowe (Kolonoskopia)
Kolonoskopia z pobraniem wycinków (biopsją) jest złotym standardem. Pozwala na bezpośrednią wizualizację błony śluzowej. W aktywnym zapaleniu jelita widoczne jest zzatarcie rysunku naczyniowego, obrzęk, zaczerwienienie, kruchość śluzówki (krwawienie przy dotyku instrumentem) oraz liczne nadżerki i owrzodzenia pokryte włóknikiem. Badanie histopatologiczne pobranych wycinków pozwala na ostateczne potwierdzenie diagnozy.
Badania laboratoryjne i obrazowe
W badaniach krwi często stwierdza się niedokrwistość (anemię z niedoboru żelaza), leukocytozę oraz podwyższone wskaźniki zapalne (OB i CRP). Bardzo ważnym badaniem jest oznaczenie stężenia kalprotektyny w kale. Kalprotektyna to białko uwalniane przez neutrofile w ognisku zapalnym. Jej wysoki poziom silnie koreluje z aktywnością choroby w jelicie grubym i pozwala na monitorowanie skuteczności leczenia bez konieczności częstego wykonywania inwazyjnej kolonoskopii.
Przebieg choroby – Timeline pacjenta
Poniższa oś czasu obrazuje typową ścieżkę pacjenta od wystąpienia pierwszych objawów do osiągnięcia stabilizacji:
Początek dolegliwości
Pojawienie się biegunki, krwi w stolcu i bólów brzucha. Pacjent często bagatelizuje objawy, przypisując je hemoroidom lub zatruciu pokarmowemu.
Wizyta u gastrologa
Wykonanie badań krwi (morfologia, CRP), badania kału na kalprotektynę oraz kluczowej kolonoskopii z pobraniem wycinków.
Intensywne leczenie
Wdrożenie leków przeciwzapalnych (mesalazyna) lub sterydów (prednizon) w celu szybkiego wygaszenia ostrego stanu zapalnego.
Leczenie przewlekłe
Ustabilizowanie stanu zdrowia. Pacjent przyjmuje leki podtrzymujące, aby zapobiec nawrotom. Objawy ustępują, jakość życia wraca do normy.
Nadzór onkologiczny
Regularne kontrole endoskopowe po 8-10 latach trwania choroby w celu wczesnego wykrycia ewentualnych zmian przedrakowych.
Nowoczesne strategie leczenia wrzodziejącego zapalenia jelita grubego
Terapia nieswoistych chorób zapalnych jelit przeszła w ostatniej dekadzie prawdziwą rewolucję. Podejście do pacjenta z diagnozą wrzodziejące zapalenie jelita grubego stało się bardziej agresywne w początkowej fazie, aby jak najszybciej zahamować niszczenie tkanek. Celem leczenia nie jest już tylko ustąpienie objawów klinicznych (takich jak biegunka czy krew w kale), ale osiągnięcie tzw. głębokiej remisji, czyli wygojenia błony śluzowej widocznego w badaniu endoskopowym. Tylko taki stan gwarantuje długoterminowe zdrowie i minimalizuje ryzyko operacji.
Farmakoterapia konwencjonalna
Wybór leków zależy od stopnia nasilenia choroby (lekkie, umiarkowane, ciężkie) oraz zasięgu zmian (zapalenie odbytnicy vs zapalenie całego jelita). Schemat terapeutyczny zazwyczaj obejmuje:
- Aminosalicylany (5-ASA): Leki takie jak mesalazyna są fundamentem terapii podtrzymującej. Działają miejscowo przeciwzapalnie na ściany jelita grubego. Są bezpieczne w długotrwałym stosowaniu i zmniejszają ryzyko raka jelita grubego. Dostępne są w formie tabletek, granulatów, a także czopków i wlewek (niezastąpionych przy zmianach w końcowym odcinku przewodu pokarmowego).
- Kortykosteroidy: Stosowane w zaostrzeniach („rzutach”) choroby, gdy aminosalicylany okazują się nieskuteczne. Leki takie jak prednizon czy hydrokortyzon działają silnie i szybko, gasząc stan zapalny, jednak obarczone są licznymi skutkami uboczne (np. osteoporoza, cukrzyca posteroidowa, nadciśnienie, „twarz księżycowata”). Dlatego dąży się do tego, by leczenie sterydami trwało jak najkrócej i służyło jedynie do indukcji remisji.
- Leki immunosupresyjne: Tiopuryny (azatiopryna, 6-merkaptopuryna) są wprowadzane, gdy pacjent jest sterydozależny (nie można odstawić sterydów bez nawrotu objawów) lub sterydooporny. Leki te modyfikują działanie układu odpornościowego, hamując jego atak na własne jelita. Ich pełne działanie ujawnia się jednak dopiero po 12-16 tygodniach stosowania.
Przełom w medycynie: Leczenie biologiczne
Dla pacjentów z umiarkowaną i ciężką postacią choroby, u których tradycyjne metody zawiodły, ratunkiem jest leczenie biologiczne. Jest to terapia celowana, wykorzystująca przeciwciała monoklonalne lub małe cząsteczki, które precyzyjnie blokują kluczowe dla procesu zapalnego cytokiny lub mechanizmy komórkowe.
W Polsce refundowane są różne mechanizmy działania:
- Inhibitory TNF-alfa (infliksymab, adalimumab, golimumab): Najdłużej stosowana grupa leków. Blokują czynnik martwicy nowotworu (TNF), który jest głównym motorem napędowym zapalenia. Są bardzo skuteczne w szybkim gojeniu śluzówki, ale mogą zwiększać podatność na infekcje.
- Inhibitory integryn (vedolizumab): Lek o działaniu selektywnym jelitowo. Blokuje integrynę α4β7 na powierzchni limfocytów, uniemożliwiając im przedostanie się z naczyń krwionośnych do tkanki jelita grubego. Dzięki temu działa potężnie w jelicie, a minimalnie wpływa na odporność reszty organizmu.
- Inhibitory interleukin (ustekinumab): Blokuje podjednostkę p40 interleukin 12 i 23, przerywając kaskadę zapalną na wczesnym etapie.
- Inhibitory kinaz JAK (tofacitinib, upadacitinib, filgotinib): To nowoczesne „małe cząsteczki” podawane doustnie (w tabletkach), co jest ogromnym ułatwieniem dla pacjentów zmęczonych wlewami dożylnymi czy zastrzykami. Działają bardzo szybko, często przynosząc ulgę już po kilku dniach.
Leczenie chirurgiczne (Operacyjne)
Mimo postępu farmakologii, około 15-20% pacjentów z diagnozą wrzodziejące zapalenie jelita grubego wciąż wymaga interwencji chirurga. Wskazaniami są: perforacja jelita, masywne krwotoki, megacolon toxicum, zmiany nowotworowe lub brak reakcji na leczenie farmakologiczne (tzw. postać piorunująca).
Standardem jest proktokolektomia, czyli całkowite usunięcie jelita grubego i odbytnicy. Aby zachować naturalną drogę wypróżniania, chirurdzy często wykonują zabieg wytworzenia zbiornika jelitowego z jelita cienkiego (tzw. J-pouch), który łączy się z odbytem. Dzięki temu pacjent po okresie rekonwalescencji może unikać stałej stomii.
Leczenie wspomagające: Medyczna marihuana w WZJG
W ostatnich latach coraz większą uwagę w terapii nieswoistych chorób zapalnych jelit (IBD) poświęca się wykorzystaniu konopi medycznych. Układ endokannabinoidowy człowieka, składający się z receptorów CB1 i CB2, odgrywa istotną rolę w regulacji motoryki jelit oraz odczuwania bólu trzewnego. W Polsce terapia medyczną marihuaną jest legalna i dostępna na receptę (RpCw), stanowiąc opcję dla pacjentów, u których konwencjonalne leczenie przeciwbólowe jest nieskuteczne lub źle tolerowane.
Należy jednak wyraźnie rozróżnić działanie objawowe od leczenia przyczynowego. Badania kliniczne sugerują, że kannabinoidy (szczególnie połączenie THC i CBD) mogą przynieść ulgę w zakresie:
- Redukcji silnych bólów brzucha i skurczów.
- Poprawy apetytu, co jest kluczowe w walce z niedożywieniem i utratą masy ciała.
- Zmniejszenia liczby wypróżnień (poprzez spowolnienie pasażu jelitowego).
- Poprawy jakości snu i redukcji lęku związanego z chorobą przewlekłą.
Ważne: Choć pacjenci stosujący medyczną marihuanę zgłaszają subiektywną poprawę samopoczucia (tzw. remisja kliniczna), badania nie potwierdzają jednoznacznie, by leki te goily błonę śluzową jelita (brak dowodów na indukcję remisji endoskopowej). Dlatego marihuana powinna być traktowana jako leczenie wspomagające łagodzenie objawów, a nie jako zamiennik leków przeciwzapalnych czy biologicznych hamujących postęp choroby.
Statystyki zachorowań i skuteczności leczenia
Poniższy wykres prezentuje szacunkową skuteczność różnych linii terapeutycznych w osiąganiu rocznej remisji klinicznej u pacjentów z WZJG (dane uśrednione na podstawie badań klinicznych):
Skuteczność metod leczenia (Remisja roczna)
Dieta i styl życia w chorobach jelita grubego
Pytanie „co jeść?” jest jednym z najczęstszych, jakie słyszą gastrolodzy. Choć dieta nie jest bezpośrednią przyczyną wrzodziejącego zapalenia, ma kolosalny wpływ na samopoczucie pacjenta i nasilenie objawów. Nie istnieje jeden uniwersalny jadłospis – tolerancja pokarmowa jest cechą indywidualną i zmienia się w zależności od fazy choroby.
Żywienie w fazie zaostrzenia (aktywne zapalenie jelita)
Gdy jelito jest objęte procesem zapalnym, jest obrzęknięte i nadwrażliwe. Dieta powinna być wtedy lekkostrawna i ubogoresztkowa (z ograniczoną ilością błonnika nierozpuszczalnego), aby mechanicznie nie drażnić śluzówki i zmniejszyć ilość wypróżnień.
Zaleca się:
- Jasne pieczywo pszenne, sucharki, drobne kasze (kuskus, manna), biały ryż, makaron.
- Gotowane warzywa (marchew, dynia, ziemniaki) i owoce (jabłka pieczone, banany).
- Chude mięso (drób, cielęcina, królik) gotowane w wodzie lub na parze.
- Ryby chude (dorsz, mintaj).
- Tłuszcze dodawane na surowo (masło, oliwa z oliwek).
Należy unikać: produktów pełnoziarnistych, nasion, orzechów, surowych warzyw i owoców ze skórką, potraw smażonych, pikantnych przypraw, kofeiny oraz alkoholu.
Żywienie w remisji
Gdy objawy ustąpią, dieta powinna być stopniowo rozszerzana zgodnie z zasadami zdrowego żywienia. Błonnik jest niezbędny dla produkcji krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych (maślanu), które odżywiają nabłonek jelita grubego. Wykluczać należy jedynie te produkty, które ewidentnie szkodzą danej osobie (prowadzenie dzienniczka żywieniowego jest tu kluczowe). Należy dbać o podaż wapnia i witaminy D (szczególnie przy sterydoterapii) oraz żelaza.
Kompleksowe FAQ – Najczęściej zadawane pytania
Odpowiedzi na najtrudniejsze pytania dotyczące życia z wrzodziejącym zapaleniem jelita grubego.
2. Jakie są pierwsze objawy wrzodziejącego zapalenia jelita grubego u dzieci?
U dzieci obraz choroby może być mylący. Często dominującym objawem nie jest biegunka, ale zahamowanie wzrastania i brak przybierania na wadze. Może pojawić się niedokrwistość (bladość, męczliwość) oraz bóle brzucha po jedzeniu. Krew w stolcu występuje często, ale może być mylona z zaparciami. Diagnostyka pediatryczna wymaga dużej czujności.
3. Czy stres jest przyczyną choroby?
Stres nie jest pierwotną przyczyną (nie wywołuje choroby u osoby bez predyspozycji genetycznych), ale jest potężnym „wyzwalaczem”. Silne emocje wpływają na układ nerwowy jelit, zwiększają przepuszczalność bariery jelitowej i produkcję cytokin prozapalnych. Dlatego pacjenci żyjący w ciągłym napięciu częściej doświadczają nawrotów (rzutów) choroby. Techniki relaksacyjne są ważnym elementem terapii.
4. Czy leczenie biologiczne jest bezpieczne?
Tak, profil bezpieczeństwa nowoczesnych leków biologicznych jest wysoki. Oczywiście, jak każda terapia ingerująca w układ odpornościowy, niesie ryzyko działań niepożądanych (głównie infekcji), ale korzyści wynikające z wygojenia jelita i uniknięcia operacji zazwyczaj znacznie przewyższają to ryzyko. Pacjenci leczeni biologicznie są pod ścisłą kontrolą lekarską.
5. Czy mając WZJG, mam zwiększone ryzyko raka?
Tak, przewlekły stan zapalny trwający wiele lat zwiększa ryzyko dysplazji i raka jelita grubego. Ryzyko to rośnie po ok. 8-10 latach trwania choroby, zwłaszcza jeśli zajęta jest cała okrężnica (pancolitis). Dlatego tak ważny jest tzw. nadzór onkologiczny – regularne wykonywanie kolonoskopii (zazwyczaj co roku lub co dwa lata), co pozwala wykryć zmiany na etapie wyleczalnym.
6. Czy choroba wpływa na płodność?
Samo wrzodziejące zapalenie jelita grubego w fazie remisji nie obniża znacząco płodności u kobiet ani u mężczyzn. Problemy mogą pojawić się w fazie aktywnego zapalenia lub po rozległych operacjach w obrębie miednicy mniejszej (np. po wytworzeniu zbiornika J-pouch, gdzie mogą powstać zrosty). Niektóre leki (np. sulfasalazyna) mogą przejściowo obniżać jakość nasienia u mężczyzn, ale efekt ten mija po zmianie leku (np. na mesalazynę).
7. Jak odróżnić objawy wrzodziejącego zapalenia od hemoroidów?
Krew w przypadku hemoroidów jest zazwyczaj jasnoczerwona i pojawia się na papierze toaletowym lub na powierzchni stolca, a wypróżnieniom nie towarzyszy biegunka, lecz często zaparcia. W WZJG krew jest wymieszana ze stolcem, często obecny jest śluz, ropa, a pacjent cierpi na biegunki i nocne bóle brzucha. Każde krwawienie z odbytu wymaga jednak konsultacji lekarskiej.
8. Co to jest kalprotektyna?
Kalprotektyna to białko ostrej fazy wydzielane do światła jelita przez neutrofile. Jej stężenie w kale jest bardzo czułym wskaźnikiem stanu zapalnego. Badanie to pozwala na nieinwazyjne monitorowanie przebiegu choroby – wzrost poziomu kalprotektyny często wyprzedza pojawienie się objawów klinicznych, co daje lekarzowi czas na modyfikację leczenia.
Podsumowanie
Życie z diagnozą wrzodziejące zapalenie jelita grubego wymaga od pacjenta dyscypliny, wiedzy i akceptacji. Nie jest to choroba, która znika, ale taka, którą można skutecznie zarządzać. Nowoczesna medycyna oferuje szeroki wachlarz możliwości – od zaawansowanych leków biologicznych po celowaną dietoterapię. Kluczem do sukcesu jest ścisła współpraca z gastroenterologiem, nieprzerywanie leczenia w remisji oraz dbałość o ogólny dobrostan psychofizyczny. Pamiętaj, że diagnoza to nie wyrok, a tysiące pacjentów w Polsce prowadzi z WZJG aktywne, satysfakcjonujące życie.
